GST ઘટાડા પછી પણ જૂના ભાવે વેચાણ — ગ્રાહકોને શું કરવું?

GST ઘટાડા બાદ પણ જૂના ભાવે ચીજવસ્તુ વેચાય — ગ્રાહકો કેવી રીતે ફરિયાદ નોંધાવે?

લેખક: ગોવિંદ ઠાકોર | પ્રકાશિત તારીખ: 23/09/2025

કેન્દ્ર સરકાર GST દરમાં ઘટાડો કરે ત્યારે સામાન્ય જનતામાં ભાવ ઘટાડાની અપેક્ષા જાગશે. પરંતુ તાજેતરમાં અનેક જગ્યાએ ગ્રાહકો પર જૂના ભાવે જ વસ્તુ વેચાવાની ફરિયાદો સામે આવી છે. આવા મામલામાં શું પગલાં લેવામાં આવશે અને ગ્રાહક પોતાનો હક કેવી રીતે મેળવે તે અંગે વિગતવાર માર્ગદર્શન અહીં આપેલ છે.

મૂળ મુદ્દો — GST ઘટાડો એટલે શું અને કેમ મહત્વનું છે?

GST (શોધવાની કરવામાં આવે તેવી વસ્તુઓ પર લાગતો એકીકૃત કર) દેશવ્યાપી પડતો કરનગર છે. જ્યારે સરકાર પોતાના નાણાપ્રધાન અથવા સંબંધી વિભાગ દ્વારા GST દર ઘટાડે છે, તો તેનો સીધો ઉદ્દેશ ગ્રાહકોને રિલીફ આપવાનો અને બજારનું મોંઘવારીનું પ્રમાણ ઘટાડવાનો હોય છે. જો વેપારીઓ આ ઘટાડების લાભ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડતા નથી તો તે ન્યાય વિરુદ્ધ બની જાય છે.

સામાન્ય રીતે જ્યારે ટેક્સ ઘટે છે, વસ્તુઓના અંતિમ વેચાણ ભાવ પણ ઘટવા જોઈએ — નહીં તો ગ્રાહકોનો હક ખલેલ ખાય છે. ઘણા રોકાણકારો, નાનો વેપારી અને મોટા રિટેલ ચેઇન વસૂલાતમાં બદલાવ લાવવાનું ટાળે છે જેને કારણે ગ્રાહકો બદહલ થાય છે.

ગ્રાહકોને કયા પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં ફરિયાદ કરવી જોઈએ?

નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ગ્રાહકને તુરંત ફરિયાદ નોંધાવવી જોઈએ:

સરકાર દ્વારા જાહેર કરેલા નવા GST દર લાગુ થયા હોવા છતાં સ્ટોર પર જૂના ભાવે જ વેચાણ થાય તો।
ઇનવોઇસ અથવાની રસીદમાં આપેલા GST લાભ દર્શાવાયો ન હોય અને પૂરા ભરેલા ભાવે ખરીદી માટે દબાણ કરાય તો।
પ્રચાર/જાહેરાતમાં કપાત બતાવી, બજારમાં તે ભાવ લાગુ ન કરવામા આવે તો।
ઓનલાઈન માર્કેટપ્લેસ પર કિંમત સુધારાઈ હોય અને ડિલિવરી સમયે જૂના ભાવ લેવામાં આવે તો。

ફરિયાદ નોંધાવવાની સચોટ રીત (સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ)

હવે પગલાં સાવચેત અને વ્યવહારુ રીતે:

બિલ/રસીદ સાચવો: ખરીદી વખતે આપેલી રસીદ અથવા ઇનવોઇસ કાપી રાખો. લાંબા સમય સુધી પુરાવા રાખવો જરૂરી છે.
GST દર ચેક કરો: સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી બધી જાહેરનીઓ તપાસો અને પ્રોડક્ટને લાગુ થયેલો દર ખરેખર ઓછો થયો છે કે નહિ તે તપાસો.
વેચનાર સાથે વાત કરો: પહેલા સ્ટોર મેનેજર કે માલિક સાથે વાત કરી માથે માહિતી આપો. ઘણી વખત એ ખોટી સમજ હોવાથી બને છે અને તરત જ સુધારવામાં આવે છે.
ફરિયાદ રેકોર્ડ કરો: જો સ્ટોરમાં સુધારો ન થાય તો ઉક્ત પુરાવા સાથે ઓનલાઇન અથવા ટેલિફોન હેલ્પલાઇન પર ફરિયાદ કરો.
ફરિયાદ નંબર સાચવો: બેઠક નોંધાવ્યા પછી તેમને મુક્તિચોક નો નંબર આપવામાં આવશે — તે નોંધાવું અનિવાર્ય છે.

ફરિયાદ કરવાનાં સ્રોત (હેલ્પલાઇન અને પોર્ટલ)

સર્વે પૈકી જાણીતી સેવા અને નંબરની યાદી:

ઓનલાઈન પોર્ટલ: consumerhelpline.gov.in
નેશનલ કન્સ્યુમર હેલ્પલાઇન (વોટ્સએપ): 8800 00 1915
નેશનલ કન્સ્યુમર હેલ્પલાઇન ટોલફ્રી: 1800 11 4000
જનરલ ટોલફ્રી: 1915
UMANG એપ અને કન્સ્યુમર હેલ્પલાઇન એપ પરથી પણ ફરિયાદ નોંધાવો.

ઉપરોના સ્રોતો પરથી ફરિયાદ નોંધાવતા જ યોગ્ય વિભાગથી તપાસ શરૂ થાય છે અને જરૂરી કાર્યવાહી વિશે ગ્રાહકને સૂચના આપવામાં આવે છે. ઓનલાઈન પોર્ટલ પર અરજી કરવી સૌથી પારદર્શક રીત છે કારણકે ફોલોઅપ અને રબોટિક ટ્રેકિંગ શક્ય બને છે.

એક કલ્પિત કેસ સ્ટડી — કેવી રીતે રજૂઆત કરશો

કલ્પના કરો—શહેરના કેન્દ્રમાં મોટી દુકાનમાં A બ્રાન્ડેડ શેમ્પૂ પર GST 18% થી 12% કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ ગ્રાહક ખરીદી માટે ગયો ત્યારે તે જ શેમ્પૂનો ભાવ જૂના દર પ્રમાણે જ લાગે છે. ગ્રાહકે રસીદ તપાસી ત્યારે GST અલગથી દર્શાવાયેલું નહોતું. આ પ્રકારની સ્થિતિમાં કરવાની વ્યવસ્થા:

ખુકી રીતે સ્ટોર મેનેજરને જાણ કરતાં પ્રથમ જ દીઠ સુધારો માંગવામાં આવે.
જો સ્ટોરમાં સુધાર ન થાય તો ખરીદીની રસીદ જોડીને પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો.
પોર્ટલ પર ફોટો અને ઇનવોઇસ અપલોડ કરો — અધિકારીઓ તેને તપાસશે તથા સ્થળે ઓડિટ માટે દરખાસ્ત કરી શકે છે.
અધિકારીઓ જુએ પછી જો વેપારી ગુનું કરે છે તો દંડ અથવા બિઝનેસ પર સજામુખી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

કાયદાકીય પરિપ્રેક્ષ્ય — કયા કાયદા લાગુ પડે છે?

GST સંબંધિત ફેરફારો અને ગ્રાહકોને લાભ આપવું ટેસ્ટનો ભાગ છે. જો વેપારી GST ઘટાડો છતાં ભાવમાં ફેરફાર ન કરે તો તે ગ્રાહક અણનમોન્ડાય અને ન્યાયિક કાર્યવાહી માટે કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન કાયદા તેમજ GST નિયમો અનુસરવામાં આવતાં છે. ટૂંકમાં, ગ્રાહકની ફરિયાદ આવે તો સમૂહિક તપાસ અને યોગ્ય સજાઓ થવાની શક્યતા રહે છે.

"ગ્રાહકનો હક આતુરતા પૂર્વક સુરક્ષિત કરવો સરકાર અને પ્રોગ્રામ બંનેની જવાબદારી છે. વેપારીઓને પારદર્શિતા જાળવવી જરૂરી છે." — સ્થાનિક કન્ઝ્યુમર અધિકારી (અનામી ઉલ્લેખ)

ગ્રાહકો માટે પ્રાયોગિક સલાહો

જે વસ્તુઓ પર GST ઘટાડો જાહેર થાય તેનાં માટે જાહેરાત અને સ્ટોર દ્વારની કિંમત વચ્ચે તફાવત નોંધો.
જ્યારે પણ ખરીદી કરો ત્યારે ઇનવોઇસ માંગો અને GST રૂ. ટુકડું ખરેખર કયા હિસ્સામાં લાગુ પડ્યું છે તે તપાસો.
મોટી ખરીદી માટે ઓર્ડર કરતા પહેલા ઓનલાઇન કિંમત અને સ્ટોર કિંમતે તુલના કરવી સદા લાભદાયક રહેશે.
સમુદાયમાં જાણકારી વહેંચો — મિત્રો અને કુટુંબને પણ જણાવો કે તેઓ પોતાનો હક કેવી રીતે મેળવી શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

પ્રશ્ન: શું તમામ વેપારીઓ GST ઘટાડો તરત જ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવાના ફરજીયાત છે?: જવાબ: હા, જે દર સરકાર દ્વારા નક્કી થાય છે તે લાગુ પાડવાનો જવાબદારી વેપારીની છે. જો તે ન કરે તો ફરિયાદ કરીને કાર્યવાહી કરાવી શકાય છે.
પ્રશ્ન: હું ઓનલાઇન ખરીદીને કઇ રીતે ફરિયાદ નોંધાવું?: જવાબ: ઓનલાઇન ઓર્ડરનું સ્ક્રીનશોટ, ચુકવણી રસિદ અને ઇનવોઇસ સાથે consumerhelpline.gov.in પોર્ટલ અથવા UMANG એપ પર ફરિયાદ કરી શકો છો.
પ્રશ્ન: હું રિસોના વગર ટિકિટ કેવી રીતે આપી શકું?: જવાબ: રસીદ દરેક સમય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જો રસીદ નથી તો પણ બે જોઈતા પુરાવા (સ્ક્રીનશોટ, બેંક ટ્રાન્ઝેક્શન, વોટ્સઍપ કન્ફર્મેશન) સાથે અરજી કરી શકો છો.
પ્રશ્ન: ફરિયાદ નોંધાવ્યાની પછી કેટલો સમય લાગે છે?: જવાબ: તપાસ સમય પર આધાર રાખે છે. પોર્ટલ દ્વારા મેળવવામાં આવેલ ફરિયાદ નંબરથી તમે ફોલોઅપ કરી શકો છો. સ્થાનિક તપાસ અને જરૂરી કાર્યવાહી પ્લેટફોર્મ પર અપડેટ થાય છે.

સમુદાય અને સરકારની જવાબદારી

GST ઘટાડાને યોગ્ય રીતે અમલમાં લાવવા માટે માત્ર સરકારના નિયમો પૂરતા નથી — સમુદાય અને ગ્રાહકોની પણ ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. જો ગ્રાહકો જ સમયસર ફરિયાદ નોંધાવશે તો અનુકૂળ રીતે વ્યવહાર સુધરશે. વેપારીઓ માટે પારદર્શી ભાવનાવિધાન અને યોગ્ય બુકકિપિંગ જરૂરી છે. સરકાર પણ જરૂર પડે તો વધુ સક્રિય નિરીક્ષણ વધારી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

GST ઘટાડો માત્ર કાગળ પરનું સંકેત નહીં પણ સામાન્ય નાગરિક સુધી અસર પહોંચાડવાની તક છે. જો માર્કેટમાં આ લાભ આપલોભ થાય તો તે ગ્રાહકોનો અધિકાર હનન છે. તેથી જો તમને લાગે કે તમે ઓછામાં ઓછા ભાવ માટે અધિકારીઓ દ્વારા જાહેર કરેલા દર મુજબ ન મળતા હોવ તો તરત જ ઉપરોક્ત હેલ્પલાઈન્સ પર ફરિયાદ નોંધાવો અને તમારો પુરાવો બલકુલ રાખો. આપનો દરજ્જો જ સાચવે છે ગ્રાહકને સુરક્ષા આપવી — એ સૂત્રસર એવો ઉદ્દેશ છે.

મહત્વનું: ફરિયાદ કરતી વખતે સગવડ માટે નીચેના નંબર અને પોર્ટલનો ઉપયોગ કરો — consumerhelpline.gov.in, વોટ્સએપ 8800 00 1915, ટોલફ્રી 1800 11 4000, અને 1915.